NHỮNG CÔNG DỤNG CỦA CÂY CHAY

Cây Chay là loài cây thân gỗ, cao từ 10 – 15m. Cành non có lông màu hung nâu còn cành già màu nâu sẫm. Lá cây Chay nhẵn bóng ở mặt trên, mặc dưới có lông, mọc so le nhau. Quả Chay non có màu xanh còn khi chín có màu vàng. Qủa Chay có vị ngọt, hơi chua. Dân gian ta thường hay dùng lá, quả và vỏ rễ của cây Chay để làm thức ăn hoặc làm thuốc.

Cây Chay gần như là loài cây đặc hữu chỉ có ở Việt Nam. Cây phân bổ tự nhiên chủ yếu ở các tỉnh phía Bắc như Lào Cai, Bắc Cạn, Lai Châu…Tuy nhiên hiện nay, cây đã được trồng và nhân giống ở nhiều tỉnh khác như Hà Giang, Tuyên Quang, Hà Nam, Bắc Giang, Thanh Hóa cùng với các tỉnh ở miền Trung.

Theo Đông y, lá và rễ cây Chay có thể dùng để sắc uống, có tác dụng chữa đau lưng, rong kinh, bạch đới; cha ông ta còn dùng Chay để làm chắc chân răng. Đặc biệt, trong dân gian còn lưu truyền bài thuốc chữa tê thấp, mỏi lưng, đau gối rất hiệu quả từ cây Chay.

Lá và rễ cây Chay có thể thu hái quanh năm. Việc sử dụng cũng rất đơn giản, chỉ cần phơi hay sấy khô là có thể dùng được. Hơn nữa lá cây Chay càng hái lại càng mọc nhanh.

Quả Chay là loại quả không phổ biến lắm hiện nay, cây ra hoa vào cuối xuân – khoảng tháng 3, tháng 4, Quả mọc thành chùm xinh xắn, mịn màng lông tơ, đến cuối hè thì trái chín vàng ươm, có năm chay cho quả hai lần, còn gọi là chay chiêm. Chay thân gỗ, rất dễ đậu quả, mỗi mùa chay, cả cây trĩu trịt. Chái chay nếp ăn ngọt ngọt chua chua rất ngon
 
Cây chay là một loài cây lớn, cao khoảng 15 m. Thân cây vỏ xám, lá màu xanh lục, nhẵn mặt trên; mặt dưới có lông tơ màu hung. Dạng lá hình bầu dục, đầu lá nhọn mũi, dài khoảng 10 cm, rộng 5 cm. Cây chay ra hoa vào cuối xuân khoảng tháng 3, tháng 4. Đến cuối hè ( khoảng tháng 7 – 9 ) thì quả chín. Quả chay ăn được, khi chín màu vàng, ruột hồng có vị chua.

Quả chay thường được sử dụng:
  • Cây chay được trồng để lấy vỏ cốt để ăn trầu. Vỏ chay khô có vị chát. Rễ chay cũng cùng một công dụng.
  • Quả chay có thể ăn được, có khi dùng nấu canh chua.
  • Quả và rễ còn có thể dùng để làm thuốc, có thể ăn tươi hoặc phơi khô dùng dần.

Chay là giống quả lắm nhựa. Hái trên cây không cẩn thận cũng có thể khiến vạt áo sáng màu đi tong. Bà nội thường có thói quen, hái chay từ trên cây xuống ngâm ngay vào chậu nước gạo, thái mỏng lát chay nếu cần, làm thế này để vừa tiện trong khâu chế biến, lại khiến món ăn ngon hơn. Ngày hè, người dân thích nhất chay dầm nước rau muống luộc, Rau muống luộc chín, vớt ra rồi thả trái chay vào, nấu cho chín. Phải nhớ là không nên cho chay và rau vào cùng lúc vì sẽ làm cho rau chuyển sang màu đỏ quạch. Ăn mỗi rau với nước canh thôi cũng khiến rất đưa cơm.

Quả Chay kho cá thì cần cầu kỳ hơn. Quả chay thái lát trải đều xuống đáy nồi. Xếp lần lượt một lớp cá, một lớp chay, thêm riềng, sả, ớt, hạt tiêu, nước hàng (kẹo đắng), phủ thêm một lớp chay lên trên cùng. Đổ xâm xấp nước vào nấu đến khi trong nồi còn sền sệt thì bắc ra. Đảm bảo nồi cá kho đã thơm ngào ngạt. Cá kho với quả chay đặc biệt khi bao nhiêu cái béo, cái ngon của cá ngấm cả vào lát chay. Xới bát cơm nóng, nhẩn nha thêm vài lát chay kho cá, thấy cái mằn mặn, chua chua, béo ngậy trong lát quả quen, mới thấy cái ngon đâu phải đến từ những thứ cao lương mĩ vị.
Theo kinh nghiệm dân gian, quả chay còn được biết đến như là một vị thuốc quý, và thường làm món quà quê cho người phương xa…

Ứng dụng trong thiết kế cảnh quan:

Ngày nay trong những ứng dụng cây xanh cảnh quan, chúng tôi thường dùng những cây có giá trị văn hóa, và đặc tính phù hợp với người dân Việt. Cây chay là một trong những loại cây cực kì có giá trị cảnh quan bởi những đặc tính sinh học ưu việt, vỏ cây chay cổ thụ có màu đỏ thẫm rất đẹp. tán là dày xanh tươi quanh năm.

Xét về góc độ văn hóa cây chay được coi là loại cây “da xanh lòng đỏ”  theo quan niệm của người Bắc bộ trồng chay mang đến nhiều điều may mắn.